الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨١ - تضعيف رأى بصريين

ترجمه:

الّا بكسر همزه و تشديد لام‌

به چهار معنا مى‌آيد:

[الّا و اقسام آن‌]

معناى اوّل «الّا»

معناى اوّل « الّا » آنستكه براى استثناء ميباشد مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده:

فشربوا منه الّا قليلا ( پس همه سپاه از آن آشاميدند مگر عدّه كمى از آنها) و منصوب شدن ما بعد « الّا » در اين آيه و امثال آن بنابر رأى صحيح به نفس « الّا » بوده نه بواسطه فعل مذكور قبل از آن.

و مانند:

ما فعلوه الّا قليل منهم‌ ( انجام ندادند آنرا مگر اندكى از ايشان).

بصريّون معتقدند كه مرفوع شدن ما بعد « الّا » در اين آيه و امثال آن بخاطر آنستكه بدل بعض از كلّ مى‌باشد يعنى در آيه مذكور كلمه « قليل » بدل از « واو » در « فعلوه » ميباشد.

تضعيف رأى بصريين‌

مصنّف مى‌گويد:

رأى بصريين در آيه شريفه از دو جهت ضعيف است:

الف: آمدن بدل بعض از كل پس از « الّا » با داشتن ضمير بعيد مى‌باشد چنانچه در مثال: ما جائني احد الّا زيد همانطوريكه ملاحظه مى‌كنيم « الّا زيد» بدل از « احد » بوده و نوع بدل، بدل بعض از كل است و معذلك ضمير با بدل همراه نيست.

بلى در صورتيكه بدل بعض از كل پس از « الّا » نباشد البته لازم است مشتمل بر ضميرى بوده كه به مبدل منه راجع باشد مانند: